De geschiedenis van het rikken. Eeuwen speelplezier: het verhaal achter rikken

Vier jaar geleden begonnen we met onze website voor online rikken. Ons doel was eenvoudig: een plek bieden waar liefhebbers samen een potje kunnen rikken. Inmiddels zijn we uitgegroeid tot de grootste online rikcommunity van Nederland en België en hebben we meerdere online NK’s en WK’s rikken georganiseerd.

Veel van jullie leerden rikken als kind aan de keukentafel. Eerst meekijken met de grote mensen, dan voorzichtig meespelen en uiteindelijk zelf de kaarten in handen nemen. Zo wordt het spel al generaties lang doorgegeven. Maar hoe ver gaat die traditie terug? En sinds wanneer wordt er eigenlijk gerikt in Nederland en België?

Voor zover wij weten, is de geschiedenis van rikken nog nergens uitgebreid en overzichtelijk vastgelegd. Hoog tijd om daar verandering in te brengen. Daarom doken we in oude kranten en andere historische bronnen om de geschiedenis van dit geliefde kaartspel op papier te zetten.

Whist. De voorouder van rikken

Zoals velen van jullie waarschijnlijk weten, behoort rikken tot de familie van whistkaartspellen. De voorlopers van whist werden al in de 16e eeuw gespeeld, onder meer onder de naam game of trumps. Het Engelse woord trumps betekent troeven. In de 17e eeuw raakten de namen whisk en later whist in gebruik. Vermoedelijk verwijst die laatste naam naar een oude Engelse uitdrukking waarmee om stilte werd gevraagd. Een toepasselijke naam voor een spel dat aandacht en concentratie vereist, al staat het ons bekende rikken niet bepaald bekend om de stilte aan tafel.

In 1742 publiceerde de Britse schrijver Edmond Hoyle het boek A Short Treatise on the Game of Whist. Daarin beschreef hij spelregels, strategieën en de kansen op bepaalde kaartverdelingen. Zijn werk groeide uit tot een belangrijk naslagwerk voor whistspelers en droeg bij aan een meer uniforme manier van spelen.

In de 18e en 19e eeuw groeide whist uit tot een van de populairste kaartspellen van de westerse wereld. Vanuit Engeland verspreidde het spel zich over Europa en Amerika. Het werd gespeeld in huiskamers, kroegen en deftige herenclubs en was geliefd bij zowel de adel als de burgerij.

Whist was ook onder vrouwen populair. Deze tekening van Marguerite Martyn toont een bijeenkomst van vrouwenwhistclubs in het Southern Hotel in St. Louis in 1906. Illustratie: Marguerite Martyn, St. Louis Post-Dispatch, 24 april 1906. Via Wikimedia Commons, publiek domein.

Ondertussen ontstonden allerlei verwante spellen en regionale varianten met eigen regels. Ook rikken, dat vooral in Zuid-Nederland en delen van België populair werd, behoort tot deze familie. Hetzelfde geldt voor de Belgische kaartspellen wiezen en kleurenwiezen.

En whist zelf? In de 20e eeuw verloor het klassieke spel steeds meer terrein aan bridge, vooral door de opkomst van contractbridge. Whist wordt nog altijd gespeeld, onder meer in Engelstalige landen, maar heeft niet meer de prominente plaats die het ooit innam.

Benieuwd hoe het spel werkt? Bekijk dan onze spelregels van whist. Wie al kan rikken, zal veel herkennen. De regels van klassiek whist zijn een stuk eenvoudiger, onder meer doordat het uitgebreide bieden van rikken ontbreekt.

Hoelang wordt er al gerikt?

Waarschijnlijk is rikken dus ergens in de 19e eeuw ontstaan, nadat whist zich over het Europese vasteland had verspreid. Maar hoever kunnen we de geschiedenis van het spel daadwerkelijk terug volgen? Om daar meer over te ontdekken, doken we in de krantenarchieven.

De vroegste vermelding van het kaartspel rikken die we konden vinden, dateert van 3 mei 1899 in de Avondpost. Het gaat om een ingezonden brief van het hoofd van een rooms-katholieke school in Noord-Brabant, die zich zorgen maakte over het schoolverzuim. Dit schoolhoofd schreef:

Bij het artikel staat vermeld dat de brief is overgenomen uit de rooms-katholieke krant Het Centrum. De oorspronkelijke publicatie is dus vermoedelijk iets ouder.

Wat vertelt deze brief ons over rikken? Allereerst gebruikt de schrijver de uitdrukking ‘een potje rikken’ zonder uit te leggen wat het spel inhoudt. Dat suggereert dat hij verwachtte dat zijn lezers het kenden. Het bewijst niet hoelang rikken toen al bestond, maar maakt wel aannemelijk dat het in de omgeving een vertrouwd tijdverdrijf was.

Daarnaast beschrijft het schoolhoofd hoe landbouwers op zondag na hun kerkbezoek gingen rikken. Hoewel hij zich nogal neerbuigend uitlaat over de plattelandsbevolking, geeft hij ons daarmee ook een mooi inkijkje in het dagelijks leven van die tijd. Rikken hoorde kennelijk al aan het einde van de 19e eeuw bij de zondagse ontspanning op het Brabantse platteland. Een kaartspel van het gewone volk dus.

Rikken in het begin van de 20e eeuw

Verder onderzoek in de archieven laat zien dat rikken aan het begin van de 20e eeuw vooral een spel voor aan de keukentafel was. Vanaf de jaren twintig, inmiddels zo’n honderd jaar geleden, vonden we ook vermeldingen van rikconcoursen. Zo werd er in 1923 een rikconcours georganiseerd in Helmond en in 1924 in Tilburg.

In 1924 verscheen ook het boekje Nieuwste spelregels van het rikken (Brabantsch Whisten) van Edward Lowe. Voor zover wij hebben kunnen achterhalen, is dit de vroegste publicatie waarin de spelregels van rikken zijn vastgelegd. Mogelijk moest de toevoeging ‘Brabantsch Whisten’ het spel herkenbaar maken voor lezers die de naam rikken niet kenden, bijvoorbeeld voor lezers van boven de rivieren. Of dat daadwerkelijk de bedoeling was, weten we niet.

Maar wie was Edward Lowe? Achter die Engelse naam ging Edward Zindel schuil, een Nederlandse kantoorbediende die een reeks boekjes over kaartspellen schreef. Hij publiceerde deze onder het pseudoniem Edward Lowe.

Omslag van Nieuwste spelregels van het rikken (Brabantsch Whisten) uit 1924, geschreven door Edward Lowe, het pseudoniem van Edward Zindel. Voor zover wij konden achterhalen, is dit de vroegste publicatie waarin de spelregels van rikken zijn vastgelegd.

Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd er gerikt

Ook tijdens de Duitse bezetting werden er rikconcoursen georganiseerd. Zo vond in 1941 een groot rikconcours plaats in de nieuwe zaal van de Tilburgse Stadsschouwburg, waar deelnemers om fraaie prijzen speelden. Datzelfde jaar trok ook de finale van een tweedaagse rikwedstrijd in café De Kuster in Budel veel belangstelling.

Een andere vermelding uit 1941 brengt ons naar de Lopikerwaard in de provincie Utrecht. In dit artikel wordt rikken, in tegenstelling tot pandoeren, beschreven als een kaartspel voor de jongere generatie. Er werd dus ook buiten Zuid-Nederland gerikt! Uit de beschrijving komt naar voren dat het spel in de Lopikerwaard deel uitmaakte van een katholieke plattelandstraditie. Mogelijk hadden Brabantse of Limburgse boeren het spel meegenomen naar de streek, maar dit werd uit het artikel helaas niet duidelijk.

Tot slot stuitten we op een opvallend bericht uit 1942 in het Dagblad van Noord-Brabant. De redactie had een kaart ontvangen waarop de schrijver melding maakte van een gespeelde solo-slim. Hoewel zo’n prestatie niet alledaags is, was vooral de locatie bijzonder: deze ‘internationale solo-slim’ was gespeeld in Saint-Milo in Frankrijk, met kaarters uit Breda en Rotterdam. Waarom zij daar tijdens de oorlog verbleven, hebben we niet kunnen achterhalen. Het bericht laat in ieder geval zien dat er ook ver van huis werd gerikt.

Rikken in de tweede helft van de 20e eeuw

Ook na de Tweede Wereldoorlog werd er volop gerikt. En over de spelregels was men het toen blijkbaar ook niet altijd eens. In een artikel uit 1950 in het Nieuwsblad van het Zuiden vraagt een zekere H. de J. of de speler met de meegevraagde aas ook met een andere kaart mag uitkomen. Herkenbaar voor iedereen die weleens aan een riktafel zit: discussies over de spelregels zullen er vermoedelijk altijd blijven.

Bij CardgamesHub krijgen we regelmatig de vraag of we pieken niet kunnen afschaffen, omdat het volgens sommige spelers het rikken verpest. Ook die ergernis blijkt bepaald niet nieuw. In 1951 schreef een auteur in de Provinciale Noord-Brabantsche Courant Het Huisgezin:

Natuurlijk werd er niet alleen in Brabant gerikt. In het Limburgsch Dagblad vonden we een leuke aankondiging van een reünie voor voormalige zusters van het St. Josephziekenhuis in Heerlen. Het leukste onderdeel van het weerzien? Een potje rikken. We stellen ons voor dat het er fanatiek, maar keurig aan toeging.

Ook verder naar het noorden was het spel te vinden. Het Parool schreef in 1979 bij een uitleg van de spelregels dat je rikken ook in Noord-Nederland kon tegenkomen. Misschien zijn er nog altijd plaatsen waar een kleine, trouwe groep deze traditie in stand houdt. Woon je buiten de bekende rikregio’s en wordt er bij jou in de omgeving gerikt? Laat het ons vooral weten.

Tijdens onze zoektocht vonden we na 1970 minder vermeldingen van grote rikconcoursen. Dat betekent niet automatisch dat er minder werd gerikt: digitale krantenarchieven zijn niet voor iedere periode en regio even compleet. De afname zou kunnen passen bij een teruglopende populariteit in de latere decennia van de 20e eeuw, maar op basis van deze krantenvermeldingen alleen kunnen we die conclusie niet trekken.

Rikken in de 21e eeuw

Aan het begin van de 21e eeuw leek de belangstelling voor rikken verder af te nemen. Tegelijkertijd bood het internet nieuwe mogelijkheden om het spel te spelen. Vanaf het einde van de vorige eeuw verschenen de eerste online kaartspelwebsites. Een van de eerste en lange tijd populairste plekken om online te rikken was Toepen Plus.

Toch leek rikken vooral een spel van de oudere generatie te worden. Toen de wereld door het coronavirus op slot ging, ontstond er behoefte aan mogelijkheden om op afstand samen te spelen. De bestaande rikwebsites waren in onze ogen verouderd en boden niet alles wat we zochten. Daarom besloten we zelf een website te bouwen. In 2022 ging deze online onder de naam kaartspellen.online, de voorloper van CardgamesHub. Al snel merkten we dat veel spelers op zo’n plek zaten te wachten.

Onze website trok ook de aandacht van de International World Whist Association, afgekort IWWA. Deze organisatie hield al toernooien voor wiezen en kleurenwiezen, waaronder het Belgisch kampioenschap en het wereldkampioenschap kleurenwiezen. Riktoernooien stonden nog niet op het programma, maar de wens om die te organiseren was er wel.

Rond dezelfde tijd kwamen we in contact met Jeroen van Esch. Hij wilde het boek Rikken: hét Bourgondisch kaartspel van Kees Doevendans opnieuw uitbrengen en stelde voor om de heruitgave te vieren met een riktoernooi. Dat was een mooie aanleiding om met alle betrokkenen aan tafel te gaan en de mogelijkheden te bespreken.

In 2023 richtten Jeroen en zijn rikvriendenclub Kwintet Stichting Rikken op. Datzelfde jaar organiseerden de stichting en de IWWA hun eerste NK rikken, waarbij Jo van der Mee, op onze website bekend als jojan, de titel veroverde. In 2024 volgde het eerste WK rikken, met Rien Helmons als winnaar. Rien is eveneens een bekende rikker op onze website.

Tegelijkertijd organiseerden wij het eerste WK online rikken, dat werd gewonnen door Richard Barendsen. Sindsdien staan het NK en WK rikken jaarlijks op de kalender. Het WK vindt afwisselend plaats in Nederland en België. Ook wordt er sinds 2024 een Belgisch kampioenschap rikken georganiseerd. In Nederland spelen de deelnemers volgens de Nederlandse regels en in België volgens de Belgische regels. Die verschillen op enkele punten van elkaar, net als sommige termen die aan tafel worden gebruikt.

De toernooien en de aandacht voor het spel lijken rikken een nieuwe impuls te geven. Een mooi hoogtepunt was het WK rikken in 2026, waaraan maar liefst 300 rikliefhebbers deelnamen. Daarnaast kreeg het spel op 12 april 2026 een bijzondere erkenning als immaterieel erfgoed. Voor ons zijn het mooie tekenen dat rikken niet alleen een rijke geschiedenis heeft, maar ook volop toekomst.

En België dan?

Zoals we al schreven, wordt er ook in België gerikt. Daarom doken we ook in de Belgische krantenarchieven. Helaas leverde onze zoektocht geen historische vermeldingen van het kaartspel op.

Betekent dit dat er vroeger in België niet werd gerikt? Die conclusie kunnen we zeker niet trekken. Mogelijk speelt de beschikbaarheid van gedigitaliseerde kranten een rol. Ook kan het zijn dat we nog niet in de juiste kranten, periodes of onder de juiste zoektermen hebben gezocht.

Heb jij historische bronnen over rikken in België, zoals oude krantenartikelen, boeken of aankondigingen van rikconcoursen? Laat het ons weten! Daarmee kunnen we ook de Belgische geschiedenis van het spel een plek geven in dit artikel.

Waar komt de naam rikken vandaan?

‘Zullen we een potje rikken?’ ‘Jij rikt, ik rik beter.’ We zeggen het zonder erbij stil te staan, maar waar komt het woord rikken eigenlijk vandaan? Die vraag stelden wij ons ook. Ons onderzoek leverde alleen geen sluitende verklaring op. Hoe de naam precies is ontstaan, kunnen we dus niet met zekerheid zeggen.

Er zijn wel enkele theorieën die we graag met je delen. Een daarvan is dat rik en rikken zijn afgeleid van het Engelse woord trick, dat in kaartspellen ‘slag’ betekent. Gezien de verwantschap met het Engelse whist is dat een interessante gedachte. Maar een overeenkomst in klank is op zichzelf nog geen bewijs.

Een andere mogelijke verklaring zoekt de oorsprong in het Frans. De naam zou verband kunnen houden met het dialectale Franse werkwoord riquer, met de betekenis ‘een kleine slag of stoot geven’. Ook hier valt de klankovereenkomst op, maar daarmee is nog niet aangetoond dat het woord daadwerkelijk bij ons kaartspel terechtkwam.

Binnen het rikken komen wel andere termen met een Franse oorsprong voor, zoals misère. Ook de schrijfwijze pique, die Edward Lowe in zijn spelregelboek uit 1924 gebruikte voor piek, wijst op een Franse invloed. Dat maakt een Franse herkomst van de naam rikken voorstelbaar, maar bewijst die dus wederom helaas niet.

Voorlopig blijft de oorsprong van de naam dus een open vraag. Misschien duikt er ooit een oude bron op die meer duidelijkheid geeft. Tot die tijd kunnen we de theorieën bespreken, maar geen ervan als vaststaande verklaring presenteren.

De spelregels? Daar worden we het nooit helemaal over eens

Hoewel Edward Lowe de spelregels van rikken al in 1924 op papier zette, heeft het spel altijd regionale verschillen gekend. Niet overal wordt gepiekt of met troela gespeeld, en ook een aas blind meevragen mag niet aan iedere tafel. Die verschillen horen bij de traditie van het spel. Wie ergens anders aanschuift, doet er daarom goed aan om vooraf even de regels door te nemen.

Voor onze website en voor kampioenschappen zijn duidelijke afspraken natuurlijk wel nodig. Alle deelnemers moeten weten welke regels gelden. Op onze website en tijdens de NK’s rikken wordt grotendeels volgens dezelfde Nederlandse spelregels gespeeld. Bij toernooien in België gelden de Belgische rikregels. Welke regels tijdens een WK worden gebruikt, hangt af van het land waar het plaatsvindt.

De afgelopen jaren hebben we veel e-mails ontvangen met het verzoek om onze spelregels aan te passen. Vaak herkennen we daarin de regels waarmee iemand zelf is opgegroeid. Inmiddels weten we één ding zeker: met één spelreglement kunnen we onmogelijk alle rikkers in Nederland en België tevredenstellen. Gelukkig hoeft dat het plezier aan tafel niet in de weg te staan.

Voor de totstandkoming van dit artikel bedanken we onze partner Cartamundi. Ook bedanken we de Koninklijke Bibliotheek, die via Delpher oude Nederlandse kranten gratis toegankelijk maakt. Zonder die archieven was deze zoektocht naar de geschiedenis van rikken een stuk lastiger geweest.